Nowotwory jamy ustnej u zwierząt – rozpoznanie, objawy i leczenie

Nowotwory jamy ustnej u zwierząt stanowią poważny problem kliniczny. Ich rozpoznanie bywa utrudnione i odsunięte w czasie, ze względu na często ograniczony dostęp do jamy ustnej naszych zwierząt. Nie każdy opiekun jest w stanie na co dzień poradzić sobie z dokładnym obejrzeniem tej okolicy u swojego pupila. Warto więc wiedzieć, na co zwracać uwagę, aby jak najwcześniej wykryć niepokojące zmiany i wdrożyć odpowiednie i skuteczne postępowanie.

Czasami zmiany wykrywane są zupełnie przypadkowo przy rutynowych wizytach u lekarza weterynarii czy planowych zabiegach stomatologicznych. Dlatego tak bardzo ważna jest profilaktyka, żeby móc szybko zareagować, jeśli cokolwiek nas zaniepokoi.

Jakie objawy powinny zwrócić uwagę opiekuna zwierzęcia?

Zaobserwowanie zmiany nowotworowej w jamie ustnej naszego zwierzęcia może być trudne, ponieważ wczesne stadium choroby nie zawsze daje wyraźne objawy. Niemniej jednak istnieją pewne zachowania, które powinny wzbudzić czujność opiekuna i skierować go ze swoim pupilem do lekarza weterynarii:

• Problemy z apetytem – zwierzę może niechętnie pobierać pokarm (szczególnie suchą karmę), może jeść wolniej lub całkowicie odmawiać jedzenia.
• Ślinotok – nadmierna ilość śliny, często także z domieszką krwi lub o niestandardowej barwie powinna nas zaalarmować.
• Nieprzyjemny zapach z jamy usntje – martwica tkanek, krwawienie czy towarzyszące nowotworom częste infekcje bakteryjne mogą powodować intensywny, nieprzyjemny zapach.
• Widoczne zmiany w obrębie jamy ustnej zwierzęcia – opiekun może zauważyć narośle, zgrubienia, deformacje okolicy pyszczka czy owrzodzenia na dziąsłach, wewnętrznej stronie policzków, podniebieniu lub języku.
• Krwawienie – nawet niewielkie, ale często nawracające krwawienie to powód do niepokoju - np. kropelki krwi w misce z jedzeniem lub z wodą.
• Ból i dyskomfort – zwierzę może unikać dotykania okolic pyska, być rozdrażnione lub apatyczne “bez powodu”. Może manifestować brak ochoty na zabawę piłeczką, szarpakiem.

Jakie będzie nasze dalsze postępowanie?

Jeśli zauważymy powyższe niepokojące objawy u swojego zwierzęcia, powinniśmy jak najszybciej udać się do lekarza weterynarii. Podczas wizyty specjalista:

• Przeprowadzi wywiad i badanie kliniczne: oceni stan jamy ustnej, węzły chłonne oraz ogólny stan zdrowia zwierzęcia.
• Zleci badania obrazowe: zdjęcia RTG pomagają w ocenie zmian w kościach szczęki i żuchwy. Tomografia komputerowa (TK) także może okazać się niezbędna dla precyzyjnego określenia zasięgu zmiany i zaplanowania ewentualnego zabiegu chirurgicznego.
• Pobierze materiał do dalszej diagnostyki: pomocna może być biopsja cienkoigłowa - cytologia dla wstępnego rozpoznania, jednak to pobranie wycinka zmiany i badanie histopatologiczne jest kluczowe w postawieniu ostatecznej diagnozy i wdrożeniu właściwego leczenia. Zabieg pobrania wycinka do badania histopatologicznego wykonujemy w znieczuleniu ogólnym z pełnym dostępem do jamy ustnej i dokładnym jej zbadaniu, włącznie z okolicą krtani, migdałkami podniebiennymi, okolicą pod językiem. Tam również mogą umiejscawiać się zmiany nowotworowe, których zapewne nie zauważymy w badaniu klinicznym bez narkozy.

Najczęstsze nowotwory jamy ustnej u psów i kotów

U psów

Czerniak złośliwy (melanoma malignum)

Jest to najczęściej spotykany złośliwy nowotwór jamy ustnej u psów. Może występować na dziąsłach, języku czy podniebieniu. Czerniak jamy ustnej ma skłonność do szybkich przerzutów - głównie do płuc i okolicznych węzłów chłonnych. Wbrew powszechnej opinii - nie każdy czerniak ma czarną barwę, więc nie powinniśmy sugerować się kolorem zmiany.

Rak płaskonabłonkowy (squamous cell carcinoma, SCC)

Występuje zarówno na powierzchni dziąseł, jak i w okolicy języka czy migdałków. Może prowadzić do miejscowej destrukcji tkanek, ich owrzodzenia.

Włókniakomięsak (fibrosarcoma)

Nowotwór ten charakteryzuje się naciekającym wzrostem i może powodować rozległe uszkodzenia kości szczęki bądź żuchwy.

Kostniakomięsak (osteosarcoma)

Choć zwykle lokalizuje się w kościach długich, czasami może dotyczyć szczęki lub żuchwy, tworząc masywne zmiany w obrębie jamy ustnej i lizę kości.

U kotów

Rak płaskonabłonkowy (squamous cell carcinoma, SCC)

Najczęściej występujący złośliwy nowotwór jamy ustnej u kotów. Zwykle zaczyna się na dziąsłach lub na języku. Jego wczesne rozpoznanie jest utrudnione – czasem pierwszym zauważalnym objawem jest brak apetytu czy nadmierne ślinienie, jest też często nie do odróżnienia z innymi zmianami niezłośliwymi.

Włókniakomięsak (fibrosarcoma)

Rzadziej spotykany u kotów niż rak płaskonabłonkowy, lecz może prowadzić do rozległych zmian w kościach szczęki oraz żuchwy i powodować silne dolegliwości bólowe.

Czerniak złośliwy (melanoma malignum)

Bardzo rzadko, lecz może wystąpić również u kotów. Najczęściej lokalizuje się na dziąsłach, języku i podniebieniu.

W jamie ustnej u psów i kotów mogą występować także zmiany niezłośliwe jak np. nadziąślaki. Jednak to właśnie badanie histopatologiczne wycinka zmiany jest kluczowe dla ich odróżnienia.

Leczenie zmian nowotworowych

Wybór terapii zależy od rodzaju i stopnia zaawansowania nowotworu, a także ogólnego stanu zdrowia zwierzęcia.

1. Zabieg chirurgiczny

Podstawowa metoda leczenia większości guzów jamy ustnej. Zaplanowanie i wykonanie zabiegu chirurgicznego polega na wycięciu zmiany wraz z marginesem zdrowych tkanek. Często konieczna jest częściowa resekcja kości szczęki lub żuchwy (tzw. mandibulektomia lub maksilektomia). Dodatkowo również usuwane są okoliczne węzły chłonne,

Choć brzmi to dość niewiarygodnie, zwierzęta zazwyczaj dobrze radzą sobie po operacji, a rozległy zabieg chirurgiczny przeprowadzony przez specjalistę stomatologa pozwala w dużej mierze na całkowite wyleczenie lub wydłużenie czasu przeżywalności pacjenta.

2. Radioterapia

Bywa stosowana jako leczenie uzupełniające po zabiegu chirurgicznym oraz jako monoterapia, jeśli guz jest nieoperacyjny bądź jego usunięcie z marginesem prowadziłoby do poważnych powikłań. Radioterapia bywa skuteczna w przypadku czerniaków, raków płaskonabłonkowych i włókniakomięsaków.

3. Chemioterapia

W niektórych przypadkach chemioterapia może być elementem leczenia wspomagającego, zwłaszcza gdy istnieje ryzyko przerzutów. Jednak nie wszystkie nowotwory jamy ustnej dobrze reagują na tę metodę, dlatego o jej wdrożeniu decyduje onkolog na podstawie wyników wszystkich badań.

4. Immunoterapia

W przypadku czerniaka złośliwego dostępne są szczepionki immunoterapeutyczne wspomagające odpowiedź układu odpornościowego zwierzęcia. Mogą one spowolnić rozwój choroby i wspomóc w walce z przerzutami, są niestety trudno dostępne.

5. Leczenie paliatywne

Jeśli zmiany nowotworowe są nieoperacyjne i zbyt zaawansowane, a stan zdrowia zwierzęcia nie pozwala na inwazyjne zabiegi, można zdecydować się na leczenie paliatywne. Polega ono na łagodzeniu bólu, zapobieganiu wtórnym infekcjom bakteryjnym oraz wspieraniu jakości życia.

Profilaktyka i obserwacja

Choć nie istnieje w pełni skuteczna profilaktyka nowotworowa, warto pamiętać o regularnych kontrolach:

• Systematyczne przeglądy jamy ustnej – podczas rutynowych wizyt u lekarza weterynarii warto zwracać uwagę na stan dziąseł i zębów. Zapalenie przyzębia lub przewlekłe urazy w okolicy jamy ustnej mogą sprzyjać rozwojowi zmian nowotworowych. Warto regularnie poddawać zwierzęta profilaktycznym zabiegom sanacji jamy ustnej w pełnej narkozie, dzięki którym specjalista stomatolog ma możliwość dokładnych oględzin jamy ustnej pacjenta i ocenić ewentualne zmiany.
• Dbanie o higienę – regularne szczotkowanie zębów u psów i kotów pomaga w utrzymaniu zdrowych dziąseł oraz zębów, także minimalizuje ryzyko infekcji.
• Wczesna reakcja na niepokojące objawy – każda zmiana zachowania przy jedzeniu, krwawienie, nadmierne ślinienie czy wyczuwalny guz powinny skłonić do jak najszybszej konsultacji z lekarzem weterynarii.

Nowotwory jamy ustnej u psów i kotów, choć nie występują bardzo często, stanowią poważne zagrożenie ze względu na skłonność do szybkiej i agresywnej destrukcji tkanek oraz przerzutów. Wczesne rozpoznanie jest kluczowe – im szybciej postawiona diagnoza, tym większe szanse na skuteczne leczenie i poprawę komfortu życia zwierzęcia. Jeśli zauważysz jakikolwiek niepokojące zmiany w obrębie pyszczka swojego pupila, koniecznie skonsultuj je z lekarzem weterynarii.

‍